Mevlevikulturu.com

TÜRK MÜZİĞİ VE EDEBİYATINDA MEVLEVİ KÜLTÜRÜ PROJESİ

İstanbul Üniversitesi bünyesinde yürütülen ve T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Zeytinburnu Belediyesi tarafından desteklenen “Türk Müziği ve Edebiyatında Mevlevi Kültürü” başlıklı bilimsel araştırma ve uygulama projesi, 2020-2021 yılları içerisinde hayata geçirildi. Çok sayıda bilim insanı ve sanatçının katkısıyla gerçekleştirilen proje sonucunda ortaya çıkan tüm çalışmalara bu web sayfası üzerinden ulaşabilirsiniz.

Proje Hakkında

750 yılı aşkın bir tarihe sahip olan Mevlevilik kurumsallaştıktan sonra Mevlevihâneler çok geniş bir coğrafyada faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Diğer tasavvuf ekolleriyle karşılaştırıldığında göze çarpan en önemli özelliği, sanat ve edebiyatın Mevlevilikte merkezî bir konuma sahip olmasıdır. Öyle ki Mevlevihâneler tarih boyunca âdeta birer sanat eğitim merkezi işlevi görmüşlerdir. 13. yüzyıldan günümüze Türk edebiyatında Mevlevilik müntesibi yahut Mevlevi kültürüyle yetişmiş şairlerin sayısı bugün tespit edilebildiği kadarıyla 300’den fazladır. Klasik Türk edebiyatının zirve ismi olarak kabul edilen Şeyh Galip ile yine klasik Türk müziğinin en büyük ustalarından Buhurizâde Mustafa Itrî, Osman Dede, İsmail Dede Efendi ve daha pek çok ismin Mevlevihânelerde yetişmiş olması bu açıdan tesadüf değildir. Diğer yandan, Ahmet Hamdi Tanpınar, Halide Edib Adıvar, Asaf Halet Çelebi gibi kendileri doğrudan Mevleviliğe bağlı olmasalar da gerek Mevlânâ gerek Mevlevi kültürüne duydukları ilgi dolayısıyla pek çok sanat ve edebiyat erbabı üzerinde de etkili olmuş bir tarihsel tecrübe söz konusudur.

Bu bağlamda projenin temel amaçlarından bir tanesi, araştırma ve yayın faaliyetleriyle Türk müziği ve edebiyatında Mevleviliğin kurucu rolüne odaklanmak, Mevlevi kültürünün Türk edebiyatı içerisindeki yerini değerlendirmek ve bilhassa Şeyh Galip’in hem klasik hem modern dönemdeki etkilerini ele almaktı. İlerleyen günlerde Klasikten Moderne Türk Edebiyatında Mevlevilik ve Şeyh Galip başlığıyla çok yazarlı bir kitabın yayını için hazırlıklar devam etmektedir. Söz konusu kitap yayına hazırlandığında diğer proje çıktıları gibi bu sayfa üzerinden açık erişime sunulacaktır.

Sanatsal üretim noktasında Mevleviliğin en önemli verimleri ise kuşkusuz müzik ve edebiyatın kesiştikleri kavşakta yer alan Mevlevi âyinleridir. Mevlevi âyinleri, hem form olarak Türk müziğinin en kompleks ve nitelikli eserleri arasında yer almaktadırlar hem de güfteleri itibariyle klasik Türk edebiyatından beslenmektedirler. Ancak Türk sanatını ve Türk kültürünü Dünya çapında temsil eden bu eserlerin en önemli otantik yazılı kaynakları, ulaşılamaz olmaları yahut tarihsel süreç içerisinde yaşanan alfabe değişikliği ve nota sistemi değişikliği gibi sebeplerden dolayı günümüz araştırmacıları ve sanatçılarının istifade edebileceği durumda değildir. Projenin başlıca amaçlarından biri de bu kaynakları günümüz araştırmacı ve sanatçılarının yararlanabileceği biçimde yayına hazırlayıp hizmete sunmak ve ilgili kaynaklardan derlenen yeni nota ve güfte arşiviyle bazı örnek eserlerin prodüksiyonunu gerçekleştirmekti. Bu bağlamda, oluşturulan yeni güfte ve nota arşivi için üzerinde çalışılan kaynaklardan bir tanesi Şeyh Galip tarafından 18. yüzyıl sonlarında hazırlanan ve daha sonra hasar görmesi üzerine İsmail Dede Efendi tarafından restore edilip günümüze ulaşması sağlanan Mevlevi Âyinleri Güfte Mecmuası’dır. Şeyh Galip gibi otorite kabul edilen bir isim tarafından hazırlanıp ardından İsmail Dede Efendi gibi bir başka otorite isim tarafından düzenlenmiş olması, mecmuayı alanında emsalsiz bir kaynak kılmaktadır. Mecmuanın tek nüshası bulunmaktadır ve bu yazma eser hâlen Nasır Abdülbaki Baykara’nın şahsi koleksiyonunda yer almaktadır. Bu önemli yazma eser, transkripsiyonu, orijinal metinleri, içerisinde bulunan şiirlerin tercümeleri ve kapsamlı bir metin analiziyle birlikte ilk defa bu proje kapsamında yayınlandı. Proje araştırma faaliyetleri çerçevesinde üzerinde çalışılan bir diğer önemli eser ise yine sanat tarihinin ve Mevlevilik tarihinin önemli aktörlerinden Neyzen Emin Dede tarafından Osmanlı döneminde kullanılan Hamparsum notalarıyla hazırlanan Mevlevi âyinleri mecmuasıdır. Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi koleksiyonunda bulunan mecmuadaki Hamparsum notalar proje ekibinde yer alan uzmanların yoğun ve özverili çalışmalarıyla günümüzde kullanılan notalara çevrildi. Mecmuada bulunan güftelerin de transkripsiyonları yapılarak elde edilen arşiv sanatçı ve araştırmacıların hizmetine sunuldu.